कक्षा 10वीं अर्द्ध वार्षिक परीक्षा, 2025-26
Class 10th Half Yearly Examination, 2025-26 — संस्कृतम् / SANSKRITAM
सामान्य अनुदेश :
- परीक्षाथी प्रश्न पत्र के पहले पृष्ठ पर अपना अनुक्रमांक अवश्य लिखें।
- प्रत्येक प्रश्न के सामने उसका अंकभार अंकित है।
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
प्र.१ वस्तुनिष्ठप्रश्नाः – खण्ड ‘अ’ (1X13-13)
-
शुचिपर्यावरणम्’ पाठानुसारेण केषां माला रमणीया? (6)
(अ) पुष्याणाम् (ब) ललितलतानाम (स) रूप्यकाणाम (द) मौक्तिकानाम
उत्तरम् : (द) मौक्तिकानाम -
लोके महतो भयात् कः मुच्यते?
(अ) कुशल (ब) धूर्त (स) बुद्धिमान् (द) बलवान्
उत्तरम् : (स) बुद्धिमान् -
बालभावात् हिमकरः कस्य मस्तके विराजते?
(अ) रामस्य (ब) शिवस्य (स) भरतस्य (द) कृष्णस्य
उत्तरम् : (ब) शिवस्य -
सर्वधेनूनां माता का आसीत्?
(अ) सुरभिः (ब) माया (स) रम्भा (द) चम्पा
उत्तरम् : (अ) सुरभिः -
उदीरितोऽर्थः केन अपि गृह्यते?
(अ) मानवेन (ब) पशुना (स) पण्डितेन (द) अश्वेन
उत्तरम् : (स) पण्डितेन -
कः वातावरणं कर्कशध्वनिना आकुलीकरोति?
(अ) काकः (ब) मयूरः (स) पिकः (द) बकः
उत्तरम् : (अ) काकः -
‘विचित्रः साक्षी’ पाठः कैः विरचितः?
(अ) कालिदासेन (ब) सुश्रुतेन (स) हरिदत्तशर्मणा (द) ओमप्रकाशठाकुरेण
उत्तरम् : (स) हरिदत्तशर्मणा -
मूर्खः कीदृशं फलं भुङ्क्ते?
(अ) मधुरम् (ब) कठोरम् (स) पक्वम् (द) अपक्वम्
उत्तरम् : (द) अपक्वम् -
दुर्वार-जलधाराभिः किम् उपस्थितम्?
(अ) महाप्लावनम् (ब) रत्नाकरम् (स) अन्नभण्डारम् (द) महासागरम्
उत्तरम् : (अ) महाप्लावनम् -
अम्भोदाः कुत्र सन्ति?
(अ) वने (ब) नगरे (स) पर्वते (द) गगने
उत्तरम् : (द) गगने -
‘अजन्त:’ इत्यस्य सन्धि-विच्छेदं चिनुत
(अ) अक् + अन्तः (ब) अव + अन्तः (स) अच् + अन्तः (द) अज् + अनन्त
उत्तरम् : (स) अच् + अन्तः -
‘गङ्गायाः समीपम्’ इत्यस्य समस्तपदं वर्तते –
(अ) अधिगङ्गम् (ब) उपगङ्गम् (स) अनुगङ्गम् (द) इतिगङ्गम्
उत्तरम् : (ब) उपगङ्गम् -
‘सम्बोधने’ विभक्तिः भवति –
(अ) षष्ठी (ब) द्वितीया (स) तृतीया (द) प्रथमा
उत्तरम् : (द) प्रथमा
प्र.2 निर्देशानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत – (1×5=5)
-
विद्यालस्य ______ बालकः अस्ति। (परितः / उपरि)
उत्तरम् : विद्यालस्य परितः बालकः अस्ति। -
यथा ______ वप्स्यसि, तथा फलं प्राप्स्यसि। (तथा / तदा)
उत्तरम् : यथा वप्स्यसि, तथा फलं प्राप्स्यसि। -
ईश्वरः ______ व्यापकः अस्ति। (तत्र / सर्वत्र)
उत्तरम् : ईश्वरः सर्वत्र व्यापकः अस्ति। -
अस्माकं देशे ______ स्थानानि सन्ति। (दृश्यनीय)
उत्तरम् : अस्माकं देशे दृश्यनीय स्थानानि सन्ति। -
सा ______ बालिका अस्ति। (चपलटाप्)
उत्तरम् : सा चपला बालिका अस्ति।
प्र.3 अधोलिखितं अपठित गद्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत –
भारते षड् ऋतवः भवन्ति – वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शरद्, हेमन्तः, शिशिरश्च। ग्रीष्मकालस्य पश्चात् वर्षा ऋतु आगच्छति।
वर्षाकाले, ग्रीष्मस्य तापेन शुष्काः पादपाः पुनः हरिताः भवन्ति। आकाशः कृष्णैः मेघैः आच्छादितः भवति।
नद्यः जलवेगेन प्रवहन्ति। कुत्रचित् अत्यधिका वृष्टिः भवति। वर्षाभावात् कृषकाः महत् कष्टम् अनुभवन्ति।
ते वर्षादेवं प्रार्थयन्ति। वर्षाजलेन धरा शस्य-श्यामला भवति। एतत् दृष्ट्वा कृषकाणां चित्तं प्रफुल्लितं भवति।
-
(अ) एकपदेन उत्तरत –
(i) भारते कति ऋतवः भवन्ति?
उत्तरम् : षड् (ii) नद्यः कथं प्रवहन्ति?
उत्तरम् : जलवेगेन -
(ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
किं दृष्ट्वा कृषकाणां चित्तं प्रफुल्लितं भवति?
उत्तरम् : वर्षाजलेन धरा शस्य-श्यामला भवति इति दृष्ट्वा कृषकाणां चित्तं प्रफुल्लितं भवति। -
(स) गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
उत्तरम् : “वर्षा ऋतुः” अथवा “भारते ऋतवः” (कोऽपि स्वीकार्यः)। -
(द) भाषिक कार्यम् –
(i) “पादपाः” इति पदस्य किं किं विशेषणम् अत्र प्रयुक्तम्?
उत्तरम् : “शुष्काः” तथा “हरिताः”। (ii) “भवन्ति” क्रियापदस्य कर्ता कः?
उत्तरम् : “ऋतवः” (प्रथमवाक्ये) / “पादपाः” (सन्दर्भानुसार)।
खण्ड – ‘ब’
प्र.4 अधोलिखितानां पदानां सन्धिं कृत्वा सन्धि-विच्छेदं लिखत, सन्धेः नाम अपि लिखत – (2 अंक)
- रूप्यकैः + ठनठनायते =
- अग्नौ + इव =
उत्तरम् :
(i) रूप्यकैः + ठनठनायते = रूप्यकैःठनठनायते — व्यञ्जन / विसर्ग-सन्धि।
(ii) अग्नाविह = अग्नौ + इह — स्वर सन्धि / गुण सन्धि।
(i) रूप्यकैः + ठनठनायते = रूप्यकैःठनठनायते — व्यञ्जन / विसर्ग-सन्धि।
(ii) अग्नाविह = अग्नौ + इह — स्वर सन्धि / गुण सन्धि।
प्र.5 अधोलिखितयोः वाक्ययोः रेखाङ्कित समस्तपदस्य विग्रहं कृत्वा, विग्रह-पदानां समासं लिखत तथा समासस्य नाम अपि लिखत – (2 अंक)
-
विमूढा धी यस्य सः अपक्व फलं भुङ्क्ते। (समस्तपदः – “विमूढधा”)
विग्रहः : विमूढा धी यस्य सः (विमूढा धीरस्य)। समासः : बहुव्रीहिः-समासः। -
अहं पीताम्बरं धारयामि। (समस्तपदः – “पीताम्बरम्”)
विग्रहः : पीतः अम्बरः। समासः : कर्मधारय-समासः।
प्र.6 रेखाङ्कित पदयोः विभक्तिं तत्कारणं च लिखत – (2 अंक)
-
बालकः सिंहात् बिभेति।
उत्तरम् : “सिंहात्” – पञ्चमी विभक्ति, अपादान-कारक (कस्मात् बिभेति? – सिंहात्)। -
सीता गीत्तया सह पठति।
उत्तरम् : “गीत्तया” – तृतीया विभक्ति, करण / सह-सम्बन्ध (कस्य साहाय्येन पठति? – गीत्तया सह)।
प्र.7 अधोलिखितयोः वाक्ययोः रेखाङ्कित पदानुसारेण प्रश्ननिर्माणं कुरुत – (2 अंक)
-
तस्याः द्वे नाम्नी।
सम्भावित प्रश्नः : कस्याः द्वे नाम्नी? अथवा “तस्याः किम् नाम?” -
धूमभस्मावृतं जायते तदा गगनम्।
सम्भावित प्रश्नः : कदा गगनं धूमभस्मावृतं जायते?
प्र.8 अधोलिखितयोः वाक्ययोः यथानिर्दिष्ट वाच्यपरिवर्तनं कुरुत – (2 अंक)
-
अहं श्लोकान् पठामि। (कर्मवाच्य)
उत्तरम् : मया श्लोकाः पठ्यन्ते। -
तेन जलं पीयते। (कर्तृवाच्य)
उत्तरम् : सः जलं पिबति।
प्र.9 रेखाङ्कित-वाक्ययोः अशुद्धि-संशोधनं कृत्वा लिखत – (2 अंक)
-
त्वम् प्रतिदिन पठति।
शुद्ध-वाक्यम् : त्वं प्रतिदिन पठसि। -
सः बालिका अत्र पठति।
शुद्ध-वाक्यम् : सा बालिका अत्र पठति।
प्र.10 अधोलिखित श्लोकस्य हिन्दी-भाषायां सप्रसङ्ग भावार्थं लिखत – (2 अंक)
क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां, देहस्य लोभो देहविनाशनाय।
यथास्थितः काष्ठगतो हि वह्निः, स एव वह्निर्दहते शरीरम्।।
भावार्थ (हिन्दी में) :
मनुष्य का पहला शत्रु क्रोध है और लोभ शरीर के नाश का कारण है।
जैसे लकड़ी के भीतर छिपी हुई अग्नि समय आने पर उसी लकड़ी को जला देती है,
उसी प्रकार मनुष्य के भीतर रहने वाला क्रोध और लोभ अन्त में उसी के शरीर और जीवन को नष्ट कर देते हैं।
अतः हमें क्रोध और लोभ से बचना चाहिए।
प्र.11 अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयं मञ्जूषातः पदानि चिन्त्वा पूरयत – (2 अंक)
आचारः प्रथमः धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।
तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः।।
मञ्जूषा – अन्वयः, आचारः, धर्मः, इत्येतत्, वचः (अस्ति), तस्मात्, प्राणेभ्यः अपि, रक्षेत, सदाचारं, विशेषतः, विदुषाम्, प्रथमः
अन्वयः :
इत्येतत् विदुषाम् वचः अस्ति – “आचारः प्रथमः धर्मः” इति।
तस्मात् प्राणेभ्यः अपि विशेषतः सदाचारं रक्षेत।
प्र.12 स्वपाठ्यपुस्तकात् श्लोकद्वयं लिखत, यत् अस्मिन् प्रश्नपत्रे न स्यात् – (2 अंक)
उदाहरणार्थम् (केवल नमूने के रूप में) –
१. मत्राणि मन्त्रिणो राजान्, विद्या ददाति विनयम्।
२. मातृदेवो भव, पितृदेवो भव इत्यादि।
(विद्यार्थी अपने पाठ्यपुस्तक के अन्य दो श्लोक लिखे।)
प्र.13 अधोलिखितपाठयोः कस्यचित् एकस्य पाठसारं हिन्दी-भाषायां लिखत – (2 अंक)
- जननी तुल्यवत्सला
- विचित्रः साक्षी
(उदाहरण – “जननी तुल्यवत्सला” का सारांश) :
इस पाठ में माँ के स्नेह और त्याग का वर्णन किया गया है।
माता अपने बच्चों पर निष्काम भाव से प्रेम करती है, उनके लिए कष्ट सहती है,
और हर परिस्थिति में उनका हित चाहती है। लेख में दिखाया गया है कि माँ का प्रेम
ईश्वर के प्रेम के समान पावन और निःस्वार्थ होता है, इसलिए माँ को देवताओं के समान
पूजनीय माना गया है।
प्र.14 क ख च स्तम्भेषु प्रदत्तानि विलोम व पर्यायपदानि संयोज्य लिखत – (2 अंक)
| (क) | (ख) | (च) |
|---|---|---|
| प्ररूषा (विलोम) | द्रुतगत्या | कोमला |
| विमूढधी (विलोम) | वासवः | सुधीः |
| जवेन (पर्याय) | — | — |
| इन्द्रः (पर्याय) | — | — |
संयोजनम् (मुख्य युग्म) :
• प्ररूषा ↔ कोमला (विलोम-पदयोः युग्मम्)
• विमूढधी ↔ सुधीः (विलोम-पदयोः युग्मम्)
• द्रुतगत्या ↔ जवेन (पर्याय-पदयोः युग्मम्)
• वासवः ↔ इन्द्रः (पर्याय-पदयोः युग्मम्)
• प्ररूषा ↔ कोमला (विलोम-पदयोः युग्मम्)
• विमूढधी ↔ सुधीः (विलोम-पदयोः युग्मम्)
• द्रुतगत्या ↔ जवेन (पर्याय-पदयोः युग्मम्)
• वासवः ↔ इन्द्रः (पर्याय-पदयोः युग्मम्)
प्र.15 घटिका-चित्रस्य सहाय्येन अङ्कित-स्थाने संस्कृत-शब्दैः समय-लेखनं कुरुत – (2 अंक)
- जननी 7:15 वादने आपणं गच्छति।
उत्तरम् : जननी सप्तवादने पञ्चदश निमेषे आपणं गच्छति। - विद्यार्थिनः 8:30 वादने विद्यालयं गच्छन्ति।
उत्तरम् : विद्यार्थिनः अष्टवादने त्रिंशन्निमेषे विद्यालयं गच्छन्ति।
खण्ड स — प्र.16 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत – (2 अंक)
“भो वासव ! मम पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि। सः दीनः इति ज्ञात्वापि कृषकः तं बहुधा पीडयति।
सः कृच्छ्रेण भारमुद्वहति। इतरां धुरं वोढुं सः न शक्नोति। एतत् भवान् पश्यति न?” इति प्रत्यवोचत्।
“महेश! नूनम्। सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि त्वयि अस्मिन्नेव एतादृशं वात्सल्यम कथम्?” इति इन्द्रेण पृष्टा
सुरभिः प्रत्यवोचत्।
- (अ) एकपदेन उत्तरत –
(i) कस्य दैन्यं दृष्ट्वा सुरभिः रोदति?
उत्तरम् : पुत्रस्य
(ii) ‘सः दीनः’ इति कः जानाति?
उत्तरम् : कृषकः - (ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
दुर्बल वृषभः किं वोढुं न शक्नोति?
उत्तरम् : दुर्बल-वृषभः इतरां धुरं वोढुं न शक्नोति। - (स) भाषिक कार्यम् –
(i) “एतत् भवान् पश्यति न?” अत्र ‘भवान्’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तरम् : ‘भवान्’ इति सर्वनामपदं इन्द्रं प्रति (सम्बोधनार्थम्) प्रयुक्तम्।
(ii) ‘सहस्राधिकेषु’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?
उत्तरम् : पुत्रेषु
अथवा (विकल्प)
ज्वालामुख पर्वताना विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते इति कथयन्ति भूकम्पविशेषज्ञाः। पृथिव्याः गर्भे विद्यमानोऽग्निर्यदा
खनिजमृत्तिका शिलादिसञ्चयं क्वथयति तदा तत्सर्वमेव लावारसताम् उपेत्य दुर्वारगत्या धरा पर्वतं वा विदार्य बहिर्निष्क्रामति।
धूमभरगावृतं जायते तदा गगनम्। सेल्सिवश-ताप-भावत्या अष्टशताङ्कतामुपगतोऽयं लावारसः यदा नदीवेगेन प्रवहति तदा पाश्वंस्थग्रामा नगराणि वा तदुदरे क्षणेनैव समाविशनि।।
निहन्यते च विवशाः प्राणिनः। ज्वालामुद्भिरन्ते पर्वता अपि भीषणं भूकम्पं जनयन्ति।
- (अ) एकपदेन उत्तरत –
(i) ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैरपि किं जायते?
उत्तरम् : भूकम्पः
(ii) गगनं कीदृशं जायते?
उत्तरम् : धूमभरगावृतं - (ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
ज्वालामुखोद्भिरन्ते एते पर्वता अपि किं जनयन्ति? तथा लावारस प्रवाहेण के निहन्यन्ते?
उत्तरम् : एते पर्वता भीषणं भूकम्पं जनयन्ति। लावारसप्रवाहेण पाश्वस्थग्रामाः व शहराणि निहन्यन्ते। - (स) भाषिक कार्यम् –
(i) ‘भूकम्पविशेषज्ञाः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
उत्तरम् : कथयन्ति
(ii) ‘प्राणिनः’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणम् किमस्ति?
उत्तरम् : विवशाः
प्र.17 पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
एकेन राजहंसेन या शोभा सरसो भवेत्।
न सा बकसहस्रैः परितस्तीरवासिभिः।।
- (अ) एकपदेन उत्तरत –
(i) राजहंसेन कस्य शोभा भवेत्?
उत्तरम् : सरसः
(ii) बकाः कुत्र निवसन्ति?
उत्तरम् : तीरवासिनः - (ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
कविः बकसहस्रैः किम् कथयति?
उत्तरम् : कविः कथयति यत् हज़ारों बत्तखें भी उस सरोवर की शोभा नहीं बढ़ा सकतीं जितनी एक राजहंस बढ़ाता है। - (स) भाषिक कार्यम् –
(i) ‘एकेन राजहंसेन’ इति पदयोः विशेष्यपदं चिनुत।
उत्तरम् : राजहंसेन
(ii) ‘शोभा’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
उत्तरम् : भवेत्
अथवा (विकल्प)
त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।
परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्व विमूढधीः।।
- (अ) एकपदेन उत्तरत –
(i) कः अपक्वं फलं भुङ्क्ते?
उत्तरम् : विमूढधीः
(ii) परुषां वाचं कः अभ्युदीरयेत्?
उत्तरम् : विमूढधीः - (ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
बुद्धिहीनः किं त्यक्त्वा किम् अभ्युदीरयेत्?
उत्तरम् : बुद्धिहीनः धर्मप्रदां वाचं त्यक्त्वा परुषां वाचम् अभ्युदीरयति। - (स) भाषिक कार्यम् –
(i) ‘धर्मप्रदां वाचम्’ अत्र विशेष्यपदम् किम्?
उत्तरम् : वाचम्
(ii) ‘भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः’ अत्र कर्तृपदम् किम्?
उत्तरम् : विमूढधीः
प्र.18 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा एतदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
रामः – अहम् अत्र भवतोः जनकं नामतः वेदितुमिच्छामि।
लवः – न हि जानामि अस्य नामधेयम्। न कश्चिदस्मिन् तपोवने तस्य नाम व्यवहरति।
रामः – अहो महत् आश्चर्यम्। जानाम्यहम् तस्य नामधेयम्।
रामः – कथ्यताम्।
कुशः – निरनुक्रोशो नाम।
- (अ) एकपदेन उत्तरत –
(i) ‘जनकं नामतः वेदितुमिच्छामि’ इति कः वदति?
उत्तरम् : रामः
(ii) लवः कस्य नामधेयं न जानाति?
उत्तरम् : तस्य (रामस्य) नामधेयं - (ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
तपोवने कश्चिदपि कस्य नाम न व्यवहरति?
उत्तरम् : तपोवने कश्चिदपि रामस्य नाम न व्यवहरति। - (स) भाषिक कार्यम् –
(i) “भवतोः जनकं नामतः वेदितुमिच्छामि” वाक्ये क्रियापदं किम्?
उत्तरम् : वेदितुमिच्छामि (इच्छा सूचक क्रिया)
(ii) “अस्मिन् तपोवने तस्य नाम व्यवहरति” इत्यत्र विशेषणपदं किम्?
उत्तरम् : अस्मिन्
अथवा (विकल्प)
निद्राभङ्गदुःखेन वनराजः सिंहः तुच्छजीर्णः स्वयं एतादृश्याः दुरवस्थायाः श्रान्तः सर्वजन्तून् दृष्ट्वा पृच्छति –
सिंहः – (क्रोधेन गर्जन्) भोः! अहं वनराजः किं न जायते? किमर्थं मामेव तुदन्ति सर्वे मिलित्वा?
एकः वानरः – यतः त्वं वनराजः भवितुं तु सर्वथा अयोग्यः। राजा तु रक्षकः भवति, परं भवान् तु भक्षकः। अपि च स्वरक्षायामपि समर्थो नासि, तर्हि कथमस्मान् रक्षिष्यसि?
- (अ) एकपदेन उत्तरत –
श्रान्तः सिंहः कान् दृष्ट्वा पृच्छति?
उत्तरम् : सर्वजन्तून् - (ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत –
सिंहः कुत्र समर्थः नास्ति?
उत्तरम् : सिंहः स्वरक्षायामपि समर्थः नास्ति।
कः वनराजः भवितुं सर्वथा अयोग्यः?
उत्तरम् : सिंह एव वनराजः भवितुं सर्वथा अयोग्यः। - (स) भाषिक कार्यम् –
(i) ‘रक्षिष्यसि’ इत्यत्र क्रियापदं किम्?
उत्तरम् : रक्षिष्यसि
(ii) ‘रक्षकः’ इति पदस्य विलोमपदं किम्?
उत्तरम् : भक्षकः
प्र.19 अधोलिखितानि वाक्यानि क्रम-रहितानि सन्ति। यथाक्रमं संयोजनं कृत्वा लिखत – (3 अंक)
- तस्य शाखायां वानरः वसति स्म।
- नद्याः तीरे फलोपेतः आम्रवृक्षः आसीत्।
- “फलानि अतिमधुराणि” अतः वानरस्य हृदयं खलति।
- मकरः वानरेण पातितानि मधुरफलानि आस्वाद्य अचिन्तयत्।
- वानरः मकरस्य प्रयासं बुद्धि-चातुर्येण निःसृतवान्।
- एकदा एकः मकरः नद्यां वसति स्म।
यथाक्रम-गद्यः :
१. नद्याः तीरे फलोपेतः आम्रवृक्षः आसीत्।
२. तस्य शाखायां वानरः वसति स्म।
३. एकदा एकः मकरः नद्यां वसति स्म।
४. मकरः वानरेण पातितानि मधुरफलानि आस्वाद्य अचिन्तयत्।
५. “फलानि अतिमधुराणि” अतः वानरस्य हृदयं खलति।
६. वानरः मकरस्य प्रयासं बुद्धि-चातुर्येण निःसृतवान्।
१. नद्याः तीरे फलोपेतः आम्रवृक्षः आसीत्।
२. तस्य शाखायां वानरः वसति स्म।
३. एकदा एकः मकरः नद्यां वसति स्म।
४. मकरः वानरेण पातितानि मधुरफलानि आस्वाद्य अचिन्तयत्।
५. “फलानि अतिमधुराणि” अतः वानरस्य हृदयं खलति।
६. वानरः मकरस्य प्रयासं बुद्धि-चातुर्येण निःसृतवान्।
प्र.20 पत्रलेखनम् — (4 अंक)
भवान् राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालयः जयपुरस्य दस्म्याः कक्षायाः छात्रः सुरेशः अस्ति। स्वकीयस्य प्रधानाचार्यस्य प्रति दिनद्वयस्य अवकाशार्थम् एकं प्रार्थना-पत्रं लिखतु।
श्रीमान् प्रधानाचार्य महोदयः
राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालयः, जयपुरः।
सविनयेन निवेदनम् – अहं सुरेशः, दसम्याः कक्षायाः छात्रः अस्मि। गृहे मम पितुः स्वास्थ्यं अत्यन्तं दुर्बलम् अस्ति। तस्मात् मम सेवायाः आवश्यकता अस्ति। अतः भवतः कृतसमनःकम्पया मम कृते दिनद्वयस्य (द्वौ दिवसौ) अवकाशः दातव्यः। अवकाशकालः – दिनाङ्कतः ________ यावत् ________ इति।
भवतः अनुग्रहेण अहं पुनः विद्यालयं समये आगमिष्यामि इति आशासे।
भवदीयः
सुरेशः
कक्षा – १०
राजकीय-उच्च-माध्यमिक-विद्यालयः, जयपुरः।
सविनयेन निवेदनम् – अहं सुरेशः, दसम्याः कक्षायाः छात्रः अस्मि। गृहे मम पितुः स्वास्थ्यं अत्यन्तं दुर्बलम् अस्ति। तस्मात् मम सेवायाः आवश्यकता अस्ति। अतः भवतः कृतसमनःकम्पया मम कृते दिनद्वयस्य (द्वौ दिवसौ) अवकाशः दातव्यः। अवकाशकालः – दिनाङ्कतः ________ यावत् ________ इति।
भवतः अनुग्रहेण अहं पुनः विद्यालयं समये आगमिष्यामि इति आशासे।
भवदीयः
सुरेशः
कक्षा – १०
अथवा
भवान् मुकेशः। मातरं प्रति अधोलिखितं पत्र मञ्जूषापद-सहाय्यया लिखत — (मुख्यातिथिः, अध्ययनम्, अभिनयम्, वार्षिकोत्सवः, पितरम्, कुशलम्, सर्वेभ्यः, भवदीयः)
पूजनीयमा मातरः,
सादरं नमस्कारः। अत्र मम तथा पितरः कुशलाः सन्ति। आशासे भवती अपि कुशलमस्ति।
अस्माकं विद्यालये गतसप्ताहे वार्षिकोत्सवः आसीत्। तस्मिन् अहं संस्कृत-नाटके अभिनयं अकरवम्। कार्यक्रमे माननीयः मुख्यातिथि: आगतः। मम अध्ययनम् अपि सम्यक् अस्ति।
भवदीयः
मुकेशः
कक्षा – १०
सादरं नमस्कारः। अत्र मम तथा पितरः कुशलाः सन्ति। आशासे भवती अपि कुशलमस्ति।
अस्माकं विद्यालये गतसप्ताहे वार्षिकोत्सवः आसीत्। तस्मिन् अहं संस्कृत-नाटके अभिनयं अकरवम्। कार्यक्रमे माननीयः मुख्यातिथि: आगतः। मम अध्ययनम् अपि सम्यक् अस्ति।
भवदीयः
मुकेशः
कक्षा – १०
प्र.21 चित्रादर्शितम् – मञ्जूषायाः प्रदत्तपदानां सहाय्ये संस्कृतेन अष्ट वाक्यानि निर्माय लिखत — (4 अंक)
मञ्य़ुषा – खगाः, विकसन्ति, कमलानि, उदेति, कूजन्ति, सूर्यः, चित्रपतङ्गाः, बालाः, क्रीडन्ति
१. प्रातःकाले सूर्यः उदेति।
२. सरोवरस्य उपरि कमलानि विकसन्ति।
३. वृक्षेषु खगाः कूजन्ति।
४. पुष्पेषु चित्रपतङ्गाः कूजन्ति।
५. उद्याने बालाः क्रीडन्ति।
६. कमलानि सरोवरस्य शोभां वर्धयन्ति।
७. बालाः पुष्पान् पश्यन्ति च आनन्दं अनुभवन्ति।
८. खगाः स्वछन्देन गीतानि गायन्ति।
२. सरोवरस्य उपरि कमलानि विकसन्ति।
३. वृक्षेषु खगाः कूजन्ति।
४. पुष्पेषु चित्रपतङ्गाः कूजन्ति।
५. उद्याने बालाः क्रीडन्ति।
६. कमलानि सरोवरस्य शोभां वर्धयन्ति।
७. बालाः पुष्पान् पश्यन्ति च आनन्दं अनुभवन्ति।
८. खगाः स्वछन्देन गीतानि गायन्ति।
अथवा (संवाद) — मञ्जूषायाः उपयुक्तपदानि ग्रह्यत्वा अध्ययनविषये द्वयोः मित्रयोः संवादं पूरयत
(उपयुक्तपदानि: तत्र, त्वम्, मया, अपश्य, कदा, अतिरमणीयः, गत-मासे, अगच्छम्)
महेशः: — नरेशः, ग्रीष्मावकाशे (i) त्वम् कुत्र अगच्छ?
नरेशः: — महेश, अहं ग्रीष्मावकाशे (ii) गत-मासे गोवाम् अगच्छम्।
महेशः: — अहो (iii) अतिरमणीयः सः प्रदेशः।
नरेशः: — आम्, (iv) मया गोवात् तटम् अपश्य।
महेशः: — किं त्वम् गोपण्डितमन्दिरं न (v) अपश्य?
नरेशः: — (vi) तत्र सह मया जननी जनकौ आस्ताम्।
महेशः: — यूयं (vii) कदा ततः आगच्छत?
नरेशः: — वयं (viii) अगच्छम् एव आगच्छामः ।
प्र.22 अधोलिखितेषु वाक्येषु केषाञ्चित् चतुर्णां वाक्यानां संस्कृत-भाषायां अनुवादं कुरुत — (4 अंक)
- (i) हम दोनों चित्र देखते हैं।
- (ii) सिंह वन में रहता है।
- (iii) वह क्या पूछता है?
- (iv) गंगा हिमालय से निकलती हैं।
- (v) यह माता के साथ जाती है।
- (vi) उसने पुस्तक पढ़ी।
सम्भावित उत्तर (कौटुम्बिक/प्रासंगिक):
१. वयं उभौ चित्रं पश्यामः।
२. सिंहः वने वसति।
३. सः किं पृच्छति?
४. गङ्गा हिमालयात् निर्गच्छति।
५. सा मातृसहितं गच्छति।
६. तेन पुस्तकं पठितम्।
१. वयं उभौ चित्रं पश्यामः।
२. सिंहः वने वसति।
३. सः किं पृच्छति?
४. गङ्गा हिमालयात् निर्गच्छति।
५. सा मातृसहितं गच्छति।
६. तेन पुस्तकं पठितम्।
Class 10 Sanskrit Half Yearly 2025–26 • Solved Paper (With Answers) • Prepared exactly from the text provided by the user.
Related Study Resources
Class 5 Blueprint 2025-26 PDF | Model Papers Download (Latest)- Class 8 Blueprints & Model Papers 2025-26 (All Subjects)
- Class 10 Syllabus 2025-26 | All Subjects
- Class 10 Model Paper 2026 | Blueprint Latest Download
- Class 10 Topper Answer Copies 2025 PDF
- 10th Class Old Papers 2025 | Previous Year PDF
- Class 10 Half Yearly Exam Papers 2025-26 (Free PDF)
- Class 12 Syllabus 2025-26 | Science, Commerce & Arts
- Class 12 Half Yearly Exam Papers 2025-26 (Free Download)
संस्कृत के बहुत से प्रश्नो के उत्तर गलत बता रखे ह आपने
Ji Sir ho skta h jo answer wrong h unke sahi answer apke anusar kya hone chahiye